آنچه در ادامه میخوانید ترجمه مصاحبه خبرگزاری مزوپوتامیا با کولبرنیوز پیرامون کولبری، وضعیت کولبران و شرایط اقتصادی و امنیتی مناطق مرزی کوردستان است.
خبرنگار و سردبیر «کولبرنیوز»، که درباره گذشته و امروز کولبرانی سخن گفت که برای ادامه زندگی میان مرزهای ساختگی ترسیمشده، هر روز با مرگ روبهرو میشوند، اظهار داشت که گسترش کولبری نه یک انتخاب، بلکه نتیجه تحریمها و فشارهای اقتصادی اعمالشده بر کوردستان است.
واژه «کولبر» از ترکیب دو واژه کردی «کول» (ناحیه گردن و شانه) و «بار» (بار و محموله) تشکیل شده و به افرادی اطلاق میشود که بار را بر دوش یا پشت خود حمل میکنند. اگرچه مفهوم کولبری در طول تاریخ همواره وجود داشته است، اما در سالهای اخیر این واژه بیشتر برای افرادی به کار میرود که در مرزهای ایران، عراق و ترکیه به «تجارت مرزی» مشغول هستند. این شغل در عین حال یکی از خطرناکترین راههای تأمین معاش در منطقه نیز به شمار میآید.
کولبران مسیری میان ۵ تا ۱۵ کیلومتر را پیاده طی میکنند و بارهایی با وزن ۲۵ تا ۷۵ کیلوگرم را از مسیرهای سخت کوهستانی و شیبهای تند عبور میدهند. از آنجا که به دلیل مرزهای ساختگی امکان عبور رسمی برای آنان وجود ندارد، بارهای خود را معمولاً در تاریکی شب یا ساعات پیش از طلوع آفتاب حمل میکنند.
اگرچه کولبری معمولاً «کاری مردانه» تلقی میشود، اما در سالهای اخیر به دلیل تشدید بحران اقتصادی، شمار زنان کولبر نیز رو به افزایش گذاشته است. کولبری حرفهای است که میان زندگی و مرگ جریان دارد. هر سال دهها کولبر بر اثر سقوط بهمن، سرمازدگی، انفجار مین یا تیراندازی نیروهای مرزبانی جان خود را از دست میدهند.
بر اساس آمار کولبرنیوز، در سال ۲۰۲۴ دستکم ۵۹ کولبر کشته و ۲۸۶ کولبر زخمی شدند. ۷۵ درصد موارد مرگ و جراحت در نتیجه تیراندازی نیروهای نظامی رخ داده است. همچنین در میان کشتهشدگان و مجروحان سال ۲۰۲۴، ۲۲ کودک نیز وجود داشتند.
بر پایه آمار سال ۲۰۲۵ نیز تاکنون دستکم ۳۲ کولبر، که سه نفر از آنان کودک بودهاند، جان خود را از دست داده و ۳۸ کولبر زخمی شدهاند. دستکم ۷۶ درصد موارد مرگ و جراحت نیز مستقیماً بر اثر تیراندازی نیروهای نظامی رخ داده است.
برای بررسی شرایط زندگی کولبران و دلایلی که آنان را ناگزیر به انتخاب این حرفه کرده است، با لاوین امانی، عضو هیئت مدیرە کولبرنیوز، گفتوگو کردیم.
«شرایط اقتصادی مردم را به سوی کولبری سوق میدهد»
امانی با اشاره به اینکه بیشتر کولبران را کوردها تشکیل میدهند، گفت این وضعیت ریشه در مشکلات ساختاری اقتصاد دارد. او تأکید کرد که بحران اقتصادی در روژهلات تنها به جنگ اخیر مربوط نمیشود و افزود:
«این مشکلات نتیجه دهها سال توسعهنیافتگی، تبعیض ساختاری، کمبود سرمایهگذاری و نگاه امنیتی حکومت به منطقه است. نرخ بالای بیکاری، بهویژه در میان جوانان و فارغالتحصیلان دانشگاهی، کمبود فرصتهای شغلی پایدار، نبود یا تعطیلی مراکز تولیدی، فقدان سرمایهگذاری، مهاجرت اجباری نیروی کار و ناچار شدن بخش بزرگی از مردم به روی آوردن به مشاغل غیررسمی مانند کولبری، از مهمترین ویژگیهای اقتصاد منطقه به شمار میروند.
اینکه بخش بزرگی از کولبران را کوردها تشکیل میدهند، نه حاصل یک انتخاب فردی، بلکه نتیجه شرایط تاریخی و ساختاری اقتصاد در مناطق مرزی کوردستان است.»
«سیاستهای توسعه نابرابر»
امانی با اشاره به اینکه روژهلات بر سر مسیرهای تاریخی تجارت قرار دارد، در اینبارە چنین گفت:
«کولبری برای بسیاری از شهرها و روستاهای مرزی به یکی از معدود گزینههای در دسترس برای تأمین معاش تبدیل شده است. موقعیت جغرافیایی منطقه نیز عامل مهمی در این زمینه است. نزدیکی به مرزها و وجود مسیرهای تاریخی تجارت مرزی، در کنار محدودیتهای شدید اعمالشده بر تجارت رسمی مرزی، موجب شکلگیری اقتصاد غیررسمی مرزی و گسترش تدریجی آن در طول زمان شده است.»
«دلیل اصلی، رویکرد حکومت متمرکز است»
امانی با اشاره به سیاستهای تبعیضآمیز علیه روژهلات اظهار داشت:
«علاوه بر عوامل اقتصادی، تبعیض ساختاری ملی و همچنین عوامل سیاسی و تاریخی نیز نقش تعیینکنندهای دارند. طی دهههای گذشته، سیاستهای توسعه در ایران به شکلی نابرابر اجرا شده و کوردستان همواره از برنامههای کلان اقتصادی کنار گذاشته شده است. این وضعیت تنها به معنای شکاف در توسعه نیست، بلکه با جایگاه سیاسی کوردها و موقعیت آنان در ساختار قدرت دولت نیز ارتباط مستقیم دارد.
بخش مهمی از محرومیت اقتصادی، به شیوه برخورد تاریخی حکومتهای مرکزی ایران با مطالبات ملی و سیاسی کوردها بازمیگردد. عقبماندگی منطقه نه ناشی از کمبود منابع، بلکه نتیجه انتخابهای سیاسی، رویکرد شدیداً متمرکز در اداره کشور و اولویت ندادن به توسعه مناطق پیرامونی است.
نگاه غالب امنیتی به مسئله کورد و مناطق مرزی نیز مستقیماً بر سیاستهای اقتصادی تأثیر میگذارد. در چنین نگرشی، مرز نه فرصتی برای توسعه و تجارت، بلکه پیش از هر چیز یک مسئله امنیتی تلقی میشود. همین امر نیز مانع جدی شکلگیری یک اقتصاد مرزی منظم و پایدار شده است.»
«با وجود پایان درگیریها، پیامدهای اقتصادی جنگ همچنان ادامه دارد»
امانی با بیان اینکه جنگ اخیر میان آمریکا، اسرائیل و ایران شرایط روژهلات را دشوارتر کرده است، گفت:
«همزمان با آغاز جنگ، افزایش نرخ تورم، بالا رفتن قیمت کالاهای اساسی، کاهش قدرت خرید مردم و تشدید رکود در بازارهای محلی، فشار اقتصادی بر خانوادهها را افزایش داد. بسیاری از خانوادههایی که پیش از این نیز در شرایط دشوار اقتصادی زندگی میکردند، اکنون حتی برای تأمین ابتداییترین نیازهای زندگی خود با مشکلات جدی روبهرو هستند.»
او افزود:
«در طول جنگ، شمار زیادی از کسبوکارها یا بهطور کامل تعطیل شدند یا بخشی از فعالیت خود را متوقف کردند. افرادی که درآمد روزانه داشتند، حتی امکان تأمین حداقل هزینههای معیشت خود را نیز از دست دادند. اگرچه درگیریها پایان یافته است، اما آثار اقتصادی جنگ همچنان ادامه دارد. افزایش هزینههای زندگی، کاهش قدرت خرید و رکود بازار همچنان بار سنگینی را بهویژه بر دوش اقشار کمدرآمد گذاشته است.»
«کولبری به اصلیترین منبع تأمین معاش تبدیل شد»
امانی افزود:
«از اوایل دهههای ۱۹۹۰ و ۲۰۰۰، کولبری در روژهلات بیش از گذشته آشکار و گسترده شد. هرچند پیش از آن نیز به شکلی محدودتر و غیرسازمانیافته وجود داشت، اما با افزایش بیکاری، تعطیلی واحدهای کوچک تولیدی، کمبود سرمایهگذاری، محدودیتهای اعمالشده بر مرزها و کاهش فرصتهای رسمی اقتصادی، بهتدریج به یکی از مهمترین منابع تأمین معاش برای بسیاری از ساکنان مناطق مرزی تبدیل شد.
بنابراین، کولبری را نباید حرفهای دانست که مردم از روی اراده و اختیار آزادانه انتخاب کرده باشند؛ بلکه باید آن را راهی اجباری برای گذران زندگی دانست که شرایط اقتصادی و ساختاری، شمار زیادی از مردم را به سوی آن سوق داده است.»
«یکی از پرخطرترین مشاغل»
امانی درباره دشواریهای این حرفه گفت:
«کولبران با خطرات فراوانی از جنبههای جسمی، طبیعی و امنیتی روبهرو هستند و همین مسئله، کولبری را به یکی از پرخطرترین راههای کسب معاش تبدیل کرده است.
مسیرهایی که کولبران از آن عبور میکنند، اغلب بسیار صعبالعبور و دشوار هستند و بهویژه در فصل زمستان، به دلیل بارش سنگین برف، یخبندان و کولاک، خطر این مسیرها چندین برابر میشود.
بسیاری از کولبران ناچارند ساعتها در ارتفاعات و مناطق کوهستانی ناهموار پیادهروی کنند و بارهای سنگین را بدون هیچگونه تجهیزات ایمنی حمل کنند. سقوط در مسیرهای لغزنده و کوهستانی، یکی از شایعترین علل مرگ آنان است.
آسیبهای ستون فقرات ناشی از حمل بارهای سنگین، شکستگی استخوانها و بیماریهای مزمن عضلانی و اسکلتی در میان کولبران بسیار رایج است و در اغلب موارد نیز امکان دسترسی به درمان پزشکی مناسب برای آنان وجود ندارد.
با این حال، در میان همه این خطرات، جدیترین و تعیینکنندهترین عامل، مداخلات نیروهای امنیتی و تیراندازی آنان در مناطق مرزی است.»
«کولبران نه کارگر، بلکه تهدید امنیتی تلقی میشوند»
امانی با اشاره به اینکه هر سال دهها کولبر به دست نیروهای مرزبانی زخمی یا کشته میشوند، گفت:
«این وضعیت، بیش از آنکه مسئلهای موردی یا فردی باشد، نتیجه رویکردی ساختاری نسبت به پدیده کولبری در مناطق مرزی است. کولبری به دلیل نبود راههای رسمی و قانونی برای تجارت مرزی و تأمین معاش، در فضایی خاکستری و غیررسمی شکل گرفته است. در چنین شرایطی، مرز به جای آنکه عرصهای برای فعالیت اقتصادیِ سامانیافته و توسعهمحور باشد، عملاً به منطقهای امنیتی تبدیل شده و هرگونه تردد غیررسمی در آن با مداخله نیروهای مرزبانی مواجه میشود.
یکی از مهمترین دلایل خشونت نیز همین نگاه امنیتی به مسئله کولبری و مرز است. در بسیاری از موارد، کولبران نه بهعنوان کارگرانی که برای تأمین معاش تلاش میکنند، بلکه بهعنوان تهدیدی امنیتی یا پدیدهای مرتبط با فعالیتهای سیاسی ارزیابی میشوند. چنین نگاهی سبب شده است که به جای مدیریت این مسئله از طریق راهکارهای اجتماعی و اقتصادی، در برخی موارد استفاده از مداخله مسلحانه ترجیح داده شود.»
«نحوه برخورد با کولبران، بازتابی از رویکرد حکومت نسبت به کوردستان است»
امانی تأکید کرد که شیوه برخورد با کولبران، بازتابی از نگاه حکومت مرکزی به کوردستان و بهطور کلی مسئله کورد است و گفت:
«در سالهای اخیر، کشته و زخمی شدن کولبران به یکی از پایدارترین پیامدهای این رویکرد نسبت به مناطق مرزی تبدیل شده و در عین حال، برای عاملان آن، از کمهزینهترین جنایات صورت گرفتە بودە است. در اغلب موارد، بدون آنکه سازوکاری مؤثر برای پاسخگویی وجود داشته باشد، این پروندهها با کمترین هزینه سیاسی و حقوقی برای مسئولان پایان مییابد.
این رویدادها را نمیتوان صرفاً حوادثی پراکنده و موردی دانست؛ بلکه آنها بازتابدهنده یک رویکرد مشخص سیاسی و امنیتی نسبت به مناطق مرزی کوردستان هستند. در واقع، نگاه امنیتی حاکم بر مسئله کورد و مطالبات کوردها در عرصههای مختلف جامعه، در برخورد با کولبران در مناطق مرزی، به شکلی خشنتر و عینیتر خود را نشان میدهد.»
«فرهنگ مصونیت از مجازات»
امانی با بیان اینکه عاملان کشتن یا زخمی کردن کولبران تقریباً هیچگاه مجازات نمیشوند، اظهار داشت:
«پروندههای مربوط به کشته یا زخمی شدن کولبران نیز در چارچوبی حقوقی، شفاف، پاسخگو و قابل پیگیری مورد رسیدگی قرار نمیگیرند. هیچ سازوکار شفاف، مستقل و در دسترس افکار عمومی برای بررسی این حوادث وجود ندارد.
موارد کشته یا زخمی شدن کولبران، بهندرت به روندی قضایی و علنی تبدیل میشود که افکار عمومی بتواند آن را دنبال کند. در بیشتر موارد نیز هیچ اطلاعات مستند و دقیقی درباره روند تحقیقات یا نتیجه نهایی پروندهها منتشر نمیشود.
ما با فقدان یک سازوکار شفاف و مؤثر روبهرو هستیم. حتی در موارد استثنایی نیز طی سالهای اخیر شاهد پیگیریهای حقوقی آشکار، علنی و بازدارنده در این پروندهها نبودهایم.
این خلأ حقوقی و نهادی، عملاً زمینه را برای تداوم و حتی افزایش مداخلات خشونتآمیز در مناطق مرزی فراهم کرده و باعث شده است که نیروهای امنیتی در بسیاری از موارد، بدون نگرانی از مواجهه با پیامدهای جدی حقوقی، به اقدامات خود ادامه دهند.»
«همزمان با جنگ، فشارها افزایش یافت»
امانی با اشاره به اینکه پس از اعتراضات اخیر و همزمان با جنگ، فشار حکومت بر مردم افزایش یافته است، گفت این فشار تقریباً همه اقشار جامعه را دربر گرفته است.
او افزود:
«فعالان جامعه مدنی، روزنامهنگاران، کاربران شبکههای اجتماعی و حتی شهروندان عادی که درباره جنگ یا پیامدهای آن اظهار نظر میکنند، در برخی موارد احضار یا بازداشت میشوند.
این تحولات موجب شده است که فضای عمومی در ایران و بهویژه در روژهلات، بیش از هر زمان دیگری امنیتی شود.
در کنار این مسئله، صدور احکام سنگین زندان و اجرای مجازات اعدام، بهویژه در پروندههایی که با اتهامات سیاسی یا امنیتی مرتبط دانسته میشوند، همچنان یکی از مهمترین نگرانیهاست.
در دوره پس از جنگ، این وضعیت برای بسیاری از خانوادهها و مدافعان حقوق بشر، به معنای افزایش احساس ناامنی و کاهش امید به برخورداری از دادرسی عادلانه بوده است.
بهروشنی دیده میشود که حکومت از این اقدامات برای ایجاد ترس بیشتر و مرعوب کردن اقشار ناراضی جامعه استفاده میکند. در روژهلات نیز اقدامات امنیتی بهطور محسوسی تشدید شده است.»
امانی در پایان، درباره افزایش فشارها در سراسر ایران گفت:
«افزایش سرکوب در سطح کشور، نشاندهنده نحوه مواجهه حکومت با بحرانهای داخلی و خارجی است. در دورههایی که تنشهای خارجی، مانند جنگها یا درگیریهای منطقهای، شدت میگیرد، سیاست داخلی ایران نیز معمولاً با کنترل شدیدتر امنیتی و محدودیتهای سیاسی بیشتری همراه میشود.
در چنین دورههایی، برای کنترل فضای اجتماعی و جلوگیری از شکلگیری اعتراضات احتمالی، سیاستهای امنیتی تشدید میشوند.
در روژهلات نیز به دلیل سابقه طولانی مطالبات سیاسی و مدنی، این رویکرد بسیار آشکارتر و محسوستر اعمال میشود. حکومت، ابزارهای نظارت و سرکوب موجود را بیش از پیش تقویت کرده و دامنه اقدامات امنیتی را گسترش میدهد.»
منبع: MA / بریوان کوتلو
لینک مصاحبە اصلی: https://www.mezopotamyaajansi44.com/tum-haberler/content/view/316695
