شورش کریمی

به بهانه روز جهانی پناهندگان
امروز روز جهانی پناهندگان است؛ روز یادآوری یکی از عمیقترین تراژدیهای عصر ما: تراژدی انسانی که در جهانی سرشار از مرز، پاسپورت و سیم خاردار، برای یافتن جایی امن، ناچار به ترک خانه خویش میشود.
در حالی که بخش بزرگی از جریانهای راستگرای اروپا ــ از احزاب محافظهکار و دموکراتمسیحی گرفته تا نیروهای آشکارا نژادپرست ــ در حال تخریب یکی از ارزشمندترین دستاوردهای تمدن معاصر، یعنی حق پناهندگی هستند، انسان پناهنده بیش از هر زمان دیگری از مقام انسانی خود تهی میشود. آنان نه به چشم انسانهایی که از جنگ، استبداد، فقر، تغییرات اقلیمی، تبعیضهای ساختاری و خشونتهای سیاسی و اجتماعی گریختهاند، بلکه همچون «مسئلهای امنیتی» و «تهدیدی برای نظم» دیده میشوند؛ موجوداتی که باید کنترل، محصور و از دیدرس جهان پنهان شوند.
طرح انتقال پناهجویان به اردوگاههای بسته در کشورهای فقیر آفریقایی، صرفاً یک سیاست مهاجرتی نیست؛ نماد بحرانی عمیقتر است: بحرانی در فهم معنای انسان بودن. گویی در قرن بیست و یکم، انسان بودن به خودی خود دیگر کافی نیست. گویی حق زیستن، حق امنیت و حق حرکت، نه از انسان بودن، بلکه از داشتن یک مُهر، یک گذرنامه و یک هویت سیاسی ناشی میشود. در چنین جهانی، انسانِ بیوطن به انسانی بیحق تبدیل میشود.
روزی شعار این بود که «هیچ انسانی غیرقانونی نیست». این جمله صرفاً یک شعار سیاسی نبود؛ بیان یک حقیقت اخلاقی بود. زیرا چگونه ممکن است انسانی که پیش از هر قانون و هر دولتی به این جهان آمده است، به حکم همان قوانین «غیرقانونی» اعلام شود؟ چگونه ممکن است عبور پرندگان از مرزها طبیعی باشد، اما عبور انسانی که از مرگ میگریزد، جرم تلقی شود؟
اما تناقض بزرگ جهان معاصر در اینجاست که همان نظامی که سرمایه، کالا و سود را آزادانه از مرزها عبور میدهد، حرکت انسانِ نیازمند به امنیت و زندگی را محدود و مجازات میکند. در منطق سرمایهداری جهانی، سرمایه از آزادی کامل برخوردار است، اما انسان نه. پول میتواند سراسر جهان را درنوردد، اما انسانی که جانش در خطر است، پشت دیوارها، سیمهای خاردار و قوانین بازدارنده متوقف میشود. گویی ارزش انسان نه در انسان بودن او، بلکه در میزان سودآوری او برای بازار تعریف میشود.
از همین رو، بسیاری از جنگها، بحرانها و ویرانیهایی که میلیونها انسان را به مهاجرت و پناهندگی وادار کردهاند، جدا از منطق انباشت سرمایه و رقابت قدرتهای اقتصادی و سیاسی نیستند. همان قدرتهایی که از تجارت تسلیحات سودهای افسانهای میبرند، در کشورهای پیرامونی مداخله میکنند، از حکومتهای سرکوبگر و ارتجاعی حمایت میکنند و در تخریب محیط زیست و تشدید بحرانهای اقلیمی نقشی تعیینکننده دارند، امروز قربانیان همان ویرانیها را مجرم مینامند. کسانی که خانهها را به آتش کشیدهاند، اکنون راه گریختن از آتش را نیز میبندند.
روز جهانی پناهندگان تنها یادآوری سرنوشت پناهجویان نیست؛ روز پرسش از وجدان بشریت است. روز پرسیدن این پرسش بنیادین که آیا انسان، صرفاً به دلیل انسان بودن، دارای کرامت و حق زندگی است یا نه؟ اگر پاسخ مثبت است، پس هیچ مرزی نباید بتواند این حقیقت را نفی کند.
امروز به یاد تمام کسانی میاندیشم که روزی مسیر پناهندگی را پیمودهاند؛ به یاد صدها هزار انسانی که در آبهای مدیترانه غرق شدند و در گورهای بینام آرام گرفتند؛ به یاد آنان که در جنگلها، بیابانها و پشت مرزها از گرسنگی، سرما یا فرسودگی جان باختند؛ و به یاد کسانی که پس از رسیدن، زیر بار تحقیر، نژادپرستی، بلاتکلیفی و تنهایی، در اردوگاههای پناهندگی به زندگی خود پایان دادند.
شاید نسلهای آینده با شگفتی به دوران ما بنگرند؛ به عصری که در آن ارزش یک انسان نه با انسانیتش، بلکه با رنگ گذرنامهاش سنجیده میشد. شاید روزی فرا برسد که کرامت انسان به مرزهای جغرافیا گره نخورده باشد؛ روزی که زمین نه به مجموعهای از قلمروهای محصور، بلکه به خانهای مشترک برای همه انسانها تبدیل شود.
آرزوی آن روز، آرزوی جهانی است که در آن هیچکس برای زنده ماندن ناچار به فرار نباشد و هیچ انسانی برای اثبات حقِ انسان بودن خود، نیازمند ارائه مدرکی نباشد. جهانی که در آن انسان، پیش از آنکه شهروند یک کشور باشد، عضوی از خانواده بزرگ بشریت محسوب شود.
و چه زیبا سعدی، قرنها پیش، افقی را ترسیم کرد که هنوز از آن دوریم:
بنیآدم اعضای یک پیکرند
که در آفرینش ز یک گوهرند
چو عضوی به درد آورد روزگار
دگرعضوها را نماند قرار
شاید معنای حقیقی تمدن، نه در قدرت دولتها و استحکام مرزها، بلکه در روزی آشکار شود که این ابیات دیگر آرمان نباشند، بلکه واقعیت زندگی بشر باشند.

