
در روزهایی که دوباره نام «تنگه هرمز» در تیتر خبرها میدرخشد و تهدیدهای جمهوری اسلامی دربارهٔ «بستن تنگه» تکرار میشود، یک واقعیت مهم زیر گرد و غبار هیاهوی سیاسی پنهان مانده است: اگر تنگه هرمز بسته شود، پیش از همه این خود جمهوری اسلامی ایران است که ضربه میخورد؛ ضربهای سنگینتر، عمیقتر و ویرانکنندهتر از هر کشور دیگری در منطقه.
این حکم شاید در نگاه اول عجیب به نظر برسد. سالهاست که جمهوری اسلامی «اهرم تنگه هرمز» را برگ برندهٔ خود در برابر آمریکا و کشورهای عربی معرفی کرده است؛ ابزاری که قرار بود در لحظهٔ بحران، اقتصاد جهانی را گروگان بگیرد. اما واقعیت امروز منطقه نشان میدهد که این اهرم، نهتنها کارآیی گذشته را ندارد، بلکه به ابزاری علیه خود ایران تبدیل شده است؛ ابزاری که هر بار به کار گرفته میشود، بیش از همه اقتصاد ایران را به آستانهٔ ورشکستگی میکشاند.
جمعهشب، طبق گزارش آکسیوس، ۴۰ نفتکش از مسیر جنوبی تنگه هرمز عبور کردند؛ مسیری عمیق و امن که کشتیها بدون نزدیک شدن به آبهای ایران از آن استفاده میکنند. در همان شب، ۱۶ میلیون بشکه نفت از این مسیر خارج شد. این یعنی تنگه هرمز، برخلاف ادعاهای فرماندهان نظامی ایران، برای جهان بسته نشده است. جریان انرژی ادامه دارد، بازار جهانی نفس میکشد و هیچکس در منطقه دچار فلج صادراتی نشده است.
اما در همان زمان، رئیسجمهور ایران اعلام میکند که صادرات نفت ایران به صفر رسیده است. دلیل روشن است: بنادر ایران تحت محاصرهٔ دریایی آمریکا قرار دارند و نفتکشهای ایرانی امکان خروج ندارند. پروژهٔ گوره–جاسک نیز که قرار بود مسیر جایگزین ایران باشد، نهتنها به بهرهبرداری کامل نرسیده، بلکه حتی در صورت تکمیل، به دلیل محاصرهٔ دریایی عملاً بلااستفاده خواهد ماند. به بیان ساده: تنگه هرمز برای ایران بسته است، نه برای دیگران.
در حالی که ایران همچنان به خارک و خلیج فارس وابسته است، کشورهای منطقه با سرعتی چشمگیر وابستگی خود را به تنگه هرمز کاهش دادهاند. عربستان خط لولهٔ عظیم «پترولاین» را دارد؛ لولهای که روزانه ۵ میلیون بشکه نفت را به بندر ینبع در دریای سرخ میرساند. امارات خط لولهٔ حبشان–فجیره را ساخته که نفت را مستقیم به دریای عمان منتقل میکند و فجیره را به یکی از مهمترین پایانههای انرژی خارج از هرمز تبدیل کرده است. عمان با بنادر دقم، صحار و صلاله اساساً خارج از محدودهٔ خطر قرار دارد و حتی در دورهٔ بحران، نقش یک مسیر امن را برای تجارت منطقهای ایفا میکند. عراق نیز با مسیرهای ترکیه و سوریه و همچنین هماهنگی با ایران برای عبور نفتکشهایش از کنارهٔ ایرانی تنگه، عملاً از محاصرهٔ هرمز مصون مانده است. قطر در صادرات گاز مایع آسیب میبیند، اما نه در حدی که ساختار اقتصادیاش را تهدید کند. کویت مسیر جایگزین ندارد، اما ظرفیت ذخیرهسازی عظیم آن، شوکهای کوتاهمدت را قابل مدیریت میکند.
در این میان، ایران تنها کشوری است که کاملاً پشت تنگه گیر افتاده است. مسیر جایگزین عملیاتی ندارد؛ زیرساخت اصلی صادراتش در خارک و داخل خلیج فارس است؛ بنادرش محاصره شدهاند؛ و صادراتش در دورهٔ بحران به صفر رسیده است. در واقع، ایران تنها کشوری است که با بسته شدن هرمز، کاملاً از بازار جهانی حذف میشود.
آمریکا بهتر از هر کس میداند که تهدید ایران دربارهٔ «بستن تنگه» بیشتر یک نمایش سیاسی است تا ابزار واقعی فشار. بازار جهانی نفت مسیرهای جایگزین دارد؛ عربستان و امارات بخش بزرگی از صادرات خود را از هرمز بینیاز کردهاند؛ عمان اساساً خارج از تنگه هرمز است؛ عراق مسیرهای متنوع دارد؛ و تنها کشوری که با بسته شدن تنگه فلج میشود، ایران است. به همین دلیل، واشنگتن میداند که این تهدید کارآیی بلندمدت ندارد. اهرم هرمز، که زمانی برگ برندهٔ تهران بود، امروز تبدیل به اهرم فشار علیه خود ایران شده است.
اگر روزی تنگه هرمز واقعاً بسته شود، اقتصاد جهان آسیب میبیند، اما در حد قابل کنترل. کشورهای منطقه مسیرهای جایگزین ساختهاند، زیرساختهای جدید ایجاد کردهاند و وابستگی خود را کاهش دادهاند. اما ایران همچنان پشت تنگه گیر افتاده است؛ در محاصرهٔ دریایی، بدون مسیر جایگزین، بدون ذخیرهسازی گسترده و با اقتصادی که بیش از هر زمان دیگری به صادرات نفت وابسته است. به همین دلیل میتوان گفت: رژیم ایران پیش از همه، تنگه هرمز را بر روی اقتصاد خودش بسته است. و این همان واقعیتی است که آمریکا بهتر از هر کس میداند.

